ارتوپدفنی PDF چاپ نامه الکترونیک

ارتوپدفنی

مباني ارتز و پروتز

ويژه آموزش پزشك خانواده

 

رشته اعضاء مصنوعي و وسائل كمكي كه در لاتين به ارتز و پروتز شناخته مي شوند يكي از شاخه هاي توانبخشي است كه در طراحي ، ساخت و تجويز وسائل كمكي ( ارتز) و يا وسائل جايگزيني (پروتز) ايفاي نقش مي كند و يكي از اعضاء تيم توانبخشي مي باشد.

عموماً وسائل تجويزي با همكاري پزشك متخصص (ارتوپدي، نورلوژي ، جراحي عمومي و.... ) و يا ديگر افراد تيم توانبخشي مانند فيزيوتراپي و كاردرماني انجام مي شود.

لازم به ذكر است كه عموم وسائل طراحي و ساخته  شده توسط تراپيست مربوط به اندام ها و ستون فقرات مي باشد و در بخش پروتز هم صرفاً عضو مصنوعي مربوط به اندام هاي فوقاني و تحتاني مي باشد.

ارتز ها :

بطور كلي ارتزها دركنترل ، اصلاح اختلالات و عوارض سيستم اسكلتي عضلاني با منشاء مادرزادي، تروماتيك ، التهابها، فرسايشي (دژنراتيو) و نورولوژيك كاربرد دارد.

 

 

كاليپرها هم همان ارتزهاي اندام تحتاني هستند كه براي ساپورت و يا كنترل مفاصل بكار مي روند. لازم به ذكر است كه در بسياري از منابع واژه بريس به جاي ارتز بكار مي رود.

عملكرد اصلي ارتزها در چند بخش اصلي خلاصه مي شوند كه عبارتند از:

1-جلوگيري از دفورميتي و پيشرفت آن

2-اصلاح دفورميتي

3-كنترل بي ثباتي ها

4-راحتي و اصلاح راستاي تحمل وزن

5-تسهيل حركات

6-كاهش درد و فشار

1-      جلوگيري از دفورميتي :

در اين مبحث جلوگيري از يك بدشكلي ناشي از يك بيماري ، ضربه و... مطرح است كه مي تواند مسائل مالي ، رواني و... را تحت الشعاع خود قرار دهد بطور مثال چنانچه فردي دچار يك اختلال در ناحيه مچ شده باشد (پوليوميليت و يا آسيب عصب سياتيك ) بدنبال آن فرد دچار افتادگي مچ پا (drop foot) مي شود اگر چه از بعد درمان هاي پزشكي اين عارضه قابل درمان نيست ولي درمان كنسرواتيو توسط يك ارتز براي جلوگيري از( equinus )  (پااسبي) نياز است كه مچ در وضعيت نوترال قرار گيرد در چنين مواقعي از  Ankle – foot – orthosis (AFO)  استفاده مي شود .

 

و يا يك اسپيلنت (نوعي ارتز كه غالباً روي اندام فوقاني نصب مي شود) از نوع دايناميك جهت جلوگيري از افتادگي مچ دست بدنبال قطع عصب راديال و كنترل فلكشن انگشتان و مچ تجويز مي شود.

و يا در يك آسيب شبكه براكيال براي جبران ضعف يا فقدان حركتي ناشي از آن از يك ارتز كه شانه را در ابداكشن واكسترنال روتيشن قرار دهد استفاده مي كنيم .

2- اصلاح دفورميتي :

چنانچه يك كوتاهي ( كنزاكچر) و يا يك ضعف در ليگامانها و عضلات وجود داشته باشد مي تواند منجر به بد شكلي شود كه با يك ارتز مي توان راستاي مربوطه را اصلاح نمود. بطور مثال فردي كه دچار هالوكس والگوس شده باشد و يا يك صافي در كف پا ايجاد شود مي توان از يك Foot orthosis (FO) براي اصلاح وضعيت موجود استفاده نمود .

 

 

و يا در مثالي ديگر فردي كه دچار كايفوز (گوژ پشتي) و يا اسكوليوز (انحراف جانبي ستون فقرات) باشد مي توان از ارتز cervical Thoracic lumbo sacral orthosis  (CTLSO) كه به عنوان ارتز ميلواكي شناخته مي شود در كنترل و اصلاح دفورميتي اقدام نمود. لازم به ذكر است اين نوع اصلاحات تا زمان رشد قابل انجام است .

 

و يا در عارضه كلاب فوت ( پا چنبري )كه آمار زيادي از متولدين كشور ما را به خود اختصاص مي دهد از اسپيلنت و كفش طبي مي توان استفاده نمود. لازم به ذكراست كه ارتزها در اصلاح دفورميتي هاي فيكس شده و يا كنتراكچرهاي ( كوتاهي ) فيكس شده كاربرد مؤثري ندارند .

 

 

عموماً در عوارض و اختلالات ناحيه پا (Foot) علاوه بر ارتز در صورت شدت اختلال از كفش طبي نيز استفاده مي شود . امروزه هر گونه انحراف پا به خارج و داخل ، جبران كوتاهي و غيره توسط كفش و اصلاحات داخل آن قابل اصلاح است .

3- كنترل بي ثباتي ها:

در صورت بوجود آمدن بي ثباتي ناشي از laxity   يا ضربه در ناحيه زانو و يا مچ پا ارتزها مي توانند از عوارض ناشي از اين بي ثباتي جلوگيري نمايند بطور مثال ارتز Mac براي پيچيدگي مچ پا و knee Orthosis (ko) براي كنترل بي ثباتي طرفي زانو كاربرد دارد.

 

 

4- تقليل وزن گذاري روي مفاصل :

چنانچه فردي دچار آسيب هاي استخواني و غضروفي در مفاصل بخصوص مفصل هيپ باشد براي كاهش وزن تا بهبودي كامل و ترميم محل مربوطه نياز به ارتز مي باشد بطور مثال در بيماري پرتس   ( تخريب سر استخوان فمور ) براي ترميم سر استخوان از ارتزهاي كاهنده وزن استفاده مي شود و يا در فردي كه دچار شكستگي در يك سوم تحتاني استخوان تيبيا باشد بدليل تاخير جوش خوردگي و كندي خونرساني در اين ناحيه نياز به كنترل وزن گذاري است كه توسط بريس PTB  مي توان در تسريع جوش خوردگي اقدام نمود.

 

5-كاهش درد و فشار:

اغلب بيماران مبتلا به عوارض اسكلتي عضلاني با نشانه درد ناشي ار راستاي ناصحيح و وزن گذاري نامناسب مراجعه مي نمايند كه ارتزهاي مربوطه در رفع اين نقيصه بسيار كاربرد دارد بطور مثال دردهاي ناحيه كمر كه غالباً در اثر فشار نامنظم و نامناسب به مهره ها مي باشد توسط ارتز هاي كمري ( LSO)و يا درد پاشنه پا را با كفي طبي ويژه و اصلاحات كفش طبي مي توان دردهاي منتشر شده را تا حد زيادي بر طرف نمود.

 

شايعترين بيماريها و درمان ارتزي آن

 

ستون فقرات:

الف) فقرات گردني :

آسيبها و بيماريهاي شايع در اين بخش عبارتند از :

-         شكستگي و دررفتگيها    (CO)       Cervical orthosisارتزهاي سخت گردن از جمله ارتز فيلادلفيا در درمان شكستگي و دررفتگي كاربرد دارد.

 

 

 

-         فتق ديسك         (CO) ارتزهاي سخت گردني كاربرد دارند.

-         اختلالات پوسچر از جمله تورتيكولي ،flat neck , forward از كولار ها استفاده مي شود .

 

- آسيبهاي ليگاماني مثلsoft collar           whip lash تجويز مي شود.

ب) فقرات توراسيك :

از جمله بيماريهاي اكتسابي و مادرزادي شايع در اين بخش عبارتند از :

- اسكوليوز ( انحراف طرفي ستون فقرات)           ميلواكي (CTLSO) تجويز مي شود .

- كايفوز يا گوژپشتي          CTLSO تجويز مي شود.

 

- شكستگي ها          TLSO مثل بادي ژاكت تجويز مي شود .

ج) فقرات كمري:

-  درد سياتيك       LSO هاي نيمه سخت تجويز مي شود .

- فتق ديسك         LSO هاي سخت و نيمه سخت تجويز مي شود .

- اسپونديلوليتزيس ( جابجايي و لغزش دو مهره بدون در رفتگي) LSO سخت تجويز مي شود .

 

 

اندام تحتاني:

الف) پا (foot):

از جمله اختلالات و بيماريهاي شايع اين ناحيه عبارتند از :

-         متاتارسالژيا ( درد در سرمتاتارس ها)          متاتارسال بار تجويز مي شود.

 

-         اينورشن واورشن پا ( چرخش طولي پا به داخل يا خارج)         گوه زير كفش و در صورت شديد بودن از بريس استفاده مي شود .

-         كلاب فوت ( پا چنبري)           ماساژدستي ، بانداژ، اسپيلنت ، كفش طبي ، گچ گيري و جراحي از مراحل درمان اين دفورميتي بر اساس شدت مي باشد .

-         شكستگي هاي كوچك جلوي پا و يا سفتي هاي كف جلو پا         از Rocker sole استفاده مي شود.

-         كوتاهي ها پا          از lifting استفاده مي شود .

-         هالوكس والگوس (انحراف به داخل انگشت شست و بيرون زدگي مفصل)         اسپيلنت هالكوس والگوس و لاي انگشتي تجويز مي شود .

 

Hammer Toe -      (انگشت چكشي)           اسپيلنت انگشتي تجويز مي شود .

Claw Toe - (انگشتان چنگكي)          كفش طبي و اسپيلنت هاي انگشتي

 

Heel Pain - (خار پاشنه) ، التهاب كف پا           از اسپلينت ، كفي طبي استفاده مي شود .

-  پاي ديابتي ، آرتريتي          كفش extra depth ( يك شماره درازتر و دو شماره پهن تر) و     همچنين بايد كفش نرم تر باشد.

-  صافي كف پا و دردهاي كف پا (كشش بيش از حد روي كف پا)      (Soft insole)

MA - (متا تارسال اداكتوس) نوك انگشتان به داخل بيش از حد متمايل شود           كفش ، اسپلنت  و استرچ تجويزمي شود.

ب) مچ پا (Ankle):

-  دراپ فوت (Equinus) يا افتادگي پا         از AFO با كمكي اكستنشن پا استفاده مي شود .

-  شكستگي يك سوم تحتاني تيبيا، شكستگي پاشنه پا ، زخم هاي عميق پاشنه و آرتريت دژنراتيو

مچ پا          از PTB بريس استفاده مي شود .

-                       پارگي ليگاماني ، پيچ خوردگي مچ پا          از مچ بند هاي چرمي و يا اسپلينت استفاده مي شود .

Synovitis -  (آب آوردن) پا ، عفونت ناحيه مچ          Rest Splint

-                       فلج مغزي : در صورت ايجاد عارضه در زير زانو            AFO

-  بعضي آسيب هاي نخاعي           از AFO استفاده مي شود .

ج) زانو (knee) :

اين قسمت شامل عوارض شايع زانو مي باشد.

-         واروس يا والگوس زانو( پا پرانتزي )            از ko (زانوبند) استفاده مي شود .

-         كماني شدن تيبيا (tibial bowing)         از بريس استفاده مي شود .

-         آسيب ليگامانهاي جنبي و متقاطع (كروشيت)             از زانو بند استفاده مي شود .

-         آرتروپلاستي مفصل زانو( تعويض مفصل )            از Ko  يا kAFO استفاده مي شود .

 

-         كندرومالاسياي زانو ( دردهاي پتلا)              از زانو بند استفاده مي شود .

-  التهاب تاندون پتلا          زانو بند استفاده مي شود .

د) هيپ (hip) :

-  دررفتگي هيپ (CDH)            ارتز abduction hip ، پا,ليك هارنس، ارتز دنيس برون

 

 

-  آرتروپلاستي هيپ ( تعويض مفصل فمور)

هـ) بعضي از اختلالات شامل چند مفصل از اندام تحتاني مي شود از جمله:

-         پوليوميليت (فلج اطفال)           از ارتز Long leg brace استفاده مي شود .

-         پرتس ( تخريب سر استخوان فمور)           از HKAFO استفاده مي شود.

-         عقب زدگي زانو ( hyper extension )         از  KAFO  استفاده مي شود .

-         آسيب نخاعي ( پاراپلژي ، پاراليزيس)            از   HKAFO,KAFO  استفاده مي شود .

-         ضربه مغزي           بسته به شدت از AFO, KAFO  استفاده مي شود .

 

Gait:

هر گونه انحراف در گيت ( راه رفتن ) چه با درد چه بدون درد بايد پس از بررسي علت ( ضعف ليگاماني ، كشيدگي ، فلجي و ...... بايد وسيله مربوطه تجويز شود.

انحراف راه رفتن بسيار زياداست ولي شايعترين آنها عبارتند از :

1-      Steppage.G  ( راه رفتن شتري): به دليل ضعف يا فلج مچ پا فرد بيش از حد پا را از زمين بلند مي كند و با ضربه به زمين مي خورد.

2-      ژنوركورويتوم : در زمان تحمل وزن، زانو به عقب مي رود.

3-      Gluteus max.G : فلج يا ضعف عضلات اكستنسور هيپ كه فرد براي برقراري تعادل و غلبه بر نيروهاي فلكسوري ،هيپ  را به hyper extension مي برد.

4-      Trendelenburg.G : در دررفتگي يكطرفه هيپ (CDH) بوجود مي آيد كه فرد خود را به يك طرف متمايل مي كند .

5-      Waddeling.G : ضعف يا فلج دو طرفه عضلات ابداكتور هيپ كه در CDH دو طرفه ( پا اردكي) بوجود مي آيد.

6-      Scissors.G  ( راه رفتن قيچي) : كوتاهي عضلات اداكتور كه در CP اسپاستيك ديده مي شود.

7-      Hemiplegic. G ( راه رفتن داسي شكل): هم نوع شل و هم اسپاستيك دارند

8-      Varus or valgus.G: روي لبه داخلي يا خارجي پا راه مي رود.

 

 

اندام فوقاني :

 

الف) انگشتان:

شامل انگشتان بطور كلي و يا مجزا كه دچار كنتراكچر و يا فلجي شوند.

-         انگشت چكشي          از ارتز انگشتي استفاده مي شود .

-

-         انگشت چنگكي          از ارتز دايناميك استفاده مي شود .

-         سوختگي ،كنتراكچر شست ، آرتروز             (hdo)Hand orthosis تجويز مي شود.

-         صدمات عصب مدين و راديال كه باعث ضعف قوس عرضي كف دست مي شود       (hdo)

 

 

ب) مچ دست :

-         ضعف و فلجي عضلات عمل كننده روي مچ               (who) از نوع دايناميك تجويز مي شود .

-         دردهاي ناحيه مچ  Who           يا rest splint استفاده مي شود .

-         سوختگي هاي ناحيه مچ               Who استفاده مي شود .

 

-         بي حركتي كننده براي حفظ وضعيت مفصل who

-         شكستگي راديوس يا اولنا             اسپلينت تجويز مي شود .

-         سندروم تونل كارپال كه به صورت درد در مچ بروز مي كند            با cock upدرمان مي شود .

 

ج) آرنج :

- كنتراكچر آرنج             از EO( Elbow orthosis) استفاده مي شود .

- بيحركتي بعد از عمل يا تروما            از  EOاستفاده مي شود .

- التهاب اپي كنديل آرنج (tennis elbow)          ارتز تنيس البو

- در رفتگي               از  Eoاستفاده مي شود .

 

د) شانه ها :

-         آسيب شبكه براكيال           كه براي ساپورت شانه و بازو از SEO  استفاده مي شود.

-         در رفتگيها و دردهاي مفصل گلنوهومرال           elbow orthosis  shoulder

-                       بي ثباتي مفصل در صدمات ورزشي            (SAWAO) كه نوعي بانداژاست.

 

و) نوع تركيبي :

-         هدف جلوگيري از دفورميتي ، كمك به بافت نرم ، تسكين درد و تسريع بهبودي است مثل :

-         سوختگي زير بغل               از SEWO  استفاده مي شود .

-         ترميم عضلات rotator cuff

 

-                       ترميم كپسول مفصلي شانه در قدام و خلف            Air plane splint استفاده شود .

 

 

پروتز:

پروتزها وسائل جايگزيني هستند كه در ناحيه اندام هاي فوقاني و تحتاني درخارج بدن استفاده مي شوند اين پروتزها در اندام تحتاني به عنوان تحمل كننده وزن و برگرداندن باقيمانده توانائي ها جهت هر گونه عملكرد خصوصاً  در راه رفتن كاربرد دارد و همچنين به عنوان زيبائي (cosmetic) خصوصاً در اندام فوقاني كاربرد دارند.

افراد قطع عضو با داشتن يك stump ( باقيمانده عضو) و پروتز طراحي شده مناسب مي توانند همراه با قدرت عضلاني كافي از يك پروتز بخوبي در فعاليتهاي روزمره استفاده نمايند البته لازم به ذكر است پروتزهاي زيبائي در نواحي گوش ، بيني ، چشم و سينه نيز با تكنولوژي هاي جديد روز توسط كارشناسان اين رشته طراحي و ساخته مي شود.

 

الف) پروتزهاي اندام تحتاني:

با توجه به سطوح مختلف آمپوتاسيون (جراحي قطع عضو) در يكي از رده هاي زير قرار مي گيرد كه متناسب با آن پروتز مورد نظر را دريافت خواهد نمود.

 

Partial foot amputation -

(syme) Ankle amputation -

(BK) Trarns tibial amputation -

Knee Articulation amputation -

(AK) trans femoral amputation -

Hip articulation –

(BK) Trans tibial amputation

 

 

Partial foot amputation -

 

 

Knee Articulation amputation

 

 

(AK) Trans femoral amputation

 

 

Hip articulation

ب) پروتزهاي اندام فوقاني:

 

در قطع عضو ناحيه اندام فوقاني نيز با توجه به سطوح مختلف ، پروتزهاي مكانيكي و الكترونيكي تجويز مي شود.

-         Finger amputation

-         Partial hand amputation

-         Wrist amputation

-         Trans radial amputation

-         Elbow amputation

-         Trans humerus amputation

-         Shoulder amputation

-         Finger amputation

 

Trans radial amputation

 

-         Wrist amputation

 

-         Trans humerus amputation

 

-         Shoulder amputation

 

 

اميد آنكه بتوانيم با تفكر تيمي در ارتقاء سطح سلامت جامعه و

ايجاد محيطي با نشاط براي جامعه نيازمند بر اساس

علوم روز مؤثر باشيم .

 

 

تهيه و تنظيم : مهندس عليرضا طاهري

عضو هيئت علمي گروه ارتوپدي فني دانشكده علوم توانبخشي

آخرین به روز رسانی در شنبه ۰۶ آذر ۱۳۸۹ ساعت ۲۰:۱۵